✨Tranh Dân Gian Việt Nam Sưu Tầm Và Nghiên Cứu (Bìa Cứng)

Tranh Dân Gian Việt Nam Sưu Tầm Và Nghiên Cứu (Bìa Cứng)

Từ nhiều năm nay, chúng tôi đã nung nấu ý định ấn hành bản Việt ngữ công trình Tranh dân gian Việt Nam của Maurice Durand
do Viện Viễn Đông Bác Cổ xuất bản lần đầu tiên vào năm 1960. Bộ sưu tập này bao gồm hơn 400 tác phẩm hội họa dân gian kèm
theo nghiên cứu, phân tích, bình chú uyên bác, tỉ mỉ và toàn diện của tác giả. Đây là kết quả của nhiều năm nghiên cứu, sưu
tầm trên các phố phường Hà Nội và các vùng lân cận thuộc đồng bằng Bắc Bộ. Cuốn sách đặc biệt thú vị khi văn hóa dân gian
Việt Nam được nhìn qua lăng kính của một học giả ngoại quốc tài năng vốn là thành viên của Viện Viễn Đông Bác Cổ Pháp vào
những năm giữa thế kỷ XX. Những quan sát, cảm nhận và bình giải của tác giả vào thời kỳ mà văn hóa truyền thống vẫn còn đậm
nét ở Bắc Bộ đã góp phần không nhỏ trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc.

Lí do thứ nhất của việc ấn hành cuốn sách này là để độc giả Việt Nam có cơ hội tiếp cận toàn bộ công trình độc nhất vốn
không đơn thuần chỉ là một bộ sưu tập tranh này. Nói là độc nhất vì công trình giới thiệu một bộ phận lớn của bộ sưu tập
hơn 400 bức tranh dân gian được Maurice Durand sưu tầm từ năm 1940 ở Hà Nội với sự hỗ trợ của các học giả như Trần Văn Giáp,
Trần Huy Bá, Louis Bezacier và Paul Lévy. Theo như chúng tôi được biết, đây là bộ sưu tập quan trọng nhất còn được lưu giữ
tính đến thời điểm này. Tính độc nhất của nó còn được thể hiện ở sự đa dạng của các chủ đề được khai thác : những công việc
nhỏ xung quanh cuộc sống hàng ngày, lời cầu chúc, bùa phù hộ, việc thực hành tôn giáo, tín ngưỡng, tranh minh họa những tấm
gương hiếu thảo, những câu ngạn ngữ, tục ngữ, tranh minh họa lịch sử, văn học, bốn mùa, phong cảnh, hoa trái và muông thú.
Cuối cùng, tính độc nhất của công trình còn là ở chỗ Maurice Durand là học giả đầu tiên bàn về về lĩnh vực nghệ thuật dân
gian này thông qua việc kết hợp sự miêu tả tỉ mỉ về quá trình làm tranh, các loại hình tranh, phân tích các chủ đề và đặt
chúng trong bối cảnh văn hóa và lịch sử, từ thiêng liêng đến phàm tục.

Lí do thứ hai, đây là nguyện vọng chung của các chuyên gia Việt Nam học như Gs. Philippe Papin và PGS. Pascal Bourdeaux,
giảng viên thuộc Viện Cao Học Khảo Cứu (Pháp) cùng với PGS. Olivier Tessier, phụ trách trung tâm của Viện Viễn Đông Bác Cổ
ở TP. Hồ Chí Minh, đó là phát triển một loạt ấn phẩm về tranh ảnh hội họa bản địa như là bằng chứng sống động về cuộc sống
thường nhật của người Việt Nam xưa và thế giới quan văn hóa của các tầng lớp trong xã hội, từ thường dân bé nhỏ đến tầng
lớp trí thức, đại diện tôn giáo và quan lại. Hiện nay có ba công trình quan trọng đã được xuất bản. Đầu tiên là cuốn Tranh
dân gian Việt Nam được tái bản dưới dạng tranh màu (2011) với nhiều thay đổi về kết cấu tác phẩm do Giáo sư Philippe Papin
và Marcus Durand (con trai tác giả) biên soạn và tổ chức lại bản thảo. Ấn bản mới này giới thiệu một bản in tranh màu đẹp
mắt, đem lại hứng thú cho người đọc và tiện dụng trong việc tra cứu. Công việc tỉ mỉ với nhiều khó khăn vất vả đồng thời
cũng đầy cảm hứng này sẽ được Giáo sư Philippe Papin và Marcus Durand trình bày trong lời tựa. Đây cũng là ấn bản mà chúng
tôi sử dụng để dịch sang tiếng Việt. Tiếp đến là công trình nghiên cứu của Henri Oger về Kỹ thuật của người An Nam (1909)
được in lại bằng ba thứ tiếng Anh, Việt, Pháp. Công trình này được dựng lại từ 4000 bức tranh và ký họa, thể hiện một sự
đa dạng tuyệt vời về công nghiệp và thương mại được phát triển bởi người dân Hà Nội đầu thế kỷ XX. Tác phẩm phản ánh toàn
diện đời sống xã hội, cả khía cạnh riêng tư lẫn cộng đồng. Cuối cùng là cuốn Lục Vân Tiên kèm tranh minh họa cũng được in
bằng ba ngôn ngữ (Việt, Anh, Pháp) và được xuất bản lần đầu tiên kèm theo phân tích, bình chú. Bản tranh màu độc nhất minh
họa truyện Lục Vân Tiên được phát hiện năm 2011 ở thư viện của Viện Pháp. Bản thảo bao gồm 139 tờ tranh trong đó lần lượt
giới thiệu 663 hình nhỏ nhiều màu. Bộ tranh này được Lê Đức Trạch, một nho sĩ cung đình thực hiện ở Huế trong vòng từ năm
1895 đến 1897 do một sĩ quan thủy quân trẻ của Pháp đặt làm. Đây là tác phẩm cổ điển nổi tiếng duy nhất của Việt Nam được
minh họa toàn bộ bằng tranh màu.Cuốn sách các bạn đang cầm trên tay là bản tiếng Việt đầu tiên kể từ ngày ấn bản tiếng Pháp
đầu tiên ra mắt độc giả.

Ngoài phần dẫn nhập, công trình gồm có 5 phần chính :

1. Cuộc sống thường nhật và nhịp độ thiên nhiên ;

2. Tôn giáo, tín ngưỡng ;

3. Tranh minh họa lịch sử ;

4. Văn học Việt Nam ;

5. Văn học Trung Quốc.

Phần dẫn nhập là một nghiên cứu chuyên sâu về quá trình làm tranh dân gian, về ý nghĩa, giá trị của từng loại tranh và về
sự kết hợp các biểu tượng hội họa trong tranh dân gian. Chính vì tính uyên bác và đa dạng của văn bản mà chúng tôi gặp không
ít khó khăn trong quá trình dịch thuật – công trình liên quan đến bốn ngôn ngữ : Pháp, Việt, Hán và Nôm. Nội dung công trình
bao trùm nhiều lĩnh vực khác nhau như hoạt động nông nghiệp, tôn giáo, tín ngưỡng, lịch sử và văn học. Về cơ bản, chúng tôi
giữ nguyên hình thức, bố cục tranh vẽ và nội dung văn bản. Tuy nhiên, trong quá trình dịch, chúng tôi có chỉnh lại một số
chi tiết nhầm lẫn hoặc chữ viết chưa chính xác. Chúng tôi quyết định giữ nguyên các chữ Hán, Nôm mà tác giả sử dụng đồng
thời để vào dấu móc […] những chữ mà chúng tôi cho là chính xác hơn. Về các văn bản chữ Hán, chúng tôi chọn dịch trực tiếp
từ nguyên bản, dĩ nhiên có tham khảo bản tiếng Pháp. Xin nói thêm rằng một số nhầm lẫn đôi khi thuộc về dị bản mà tác giả
lựa chọn hoặc do nghệ nhân dân gian viết nhầm chữ trên tranh. Về phần truyện Nôm, một số truyện, chẳng hạn như Truyện Thạch
Sanh, đã có phiên âm quốc ngữ nên chúng tôi không dịch lại từ bản tiếng Pháp mà chỉ chỉnh sửa một số từ ngữ cho phù hợp và
dễ hiểu. Nghĩa là một số từ có thể không sai về nguyên tắc chính tả vào thời xưa nhưng hiện nay thì không thể dùng bởi vì
sẽ khiến độc giả hiểu sai hoặc đơn giản là không thể hiểu. Việc chuyển đổi này giúp cho độc giả hiểu văn bản dễ hơn trong
khi vẫn giữ được tính hợp vần. Phần văn bản truyện Nôm  có nhiều câu chữ cần được xem xét lại cả về nguyên văn lẫn bản phiên
âm Quốc ngữ nhưng chúng tôi quyết định giữ nguyên vì mục đích của công trình này không phải là khảo sát văn bản. Mặt khác,
những bản phiên âm này đa số được thực hiện và đầu thế kỷ XX, khi chữ Quốc ngữ đang ở giai đoạn hình thành và phát triển
mà chưa thực sự hoàn thiện.

Để tạo thuận lợi cho độc giả, đặc biệt là bộ phận độc giả không thông thạo chữ Hán và chữ Nôm, chúng tôi phiên âm Hán Việt
một số văn bản Hán, thêm một số chú thích nhằm giúp soi tỏ ý nghĩa văn bản ; chẳng hạn như phần dẫn nhập, liên quan đến vấn
đề chơi chữ trong chữ Hán. Những hiện tượng, sự vật được cho là đồng âm trong chữ Hán lại hoàn toàn khác khi phiên âm sang
Quốc ngữ.

Ngược lại, chúng tôi bỏ qua một số chú thích trong bản tiếng Pháp vì chúng không cần thiết đối với người Việt. Như đã nói
ở trên, đây là một công trình đa ngôn ngữ trên phương diện hình thức (Pháp, Việt, Hán, Nôm) và đa ngành trên bình diện nội
dung (hội họa, dân tộc học, lịch sử và văn học). Tác phẩm này một sự kết hợp tuyệt vời giữa văn hóa bác học và truyền thống
dân gian nhưng đối với công việc dịch thuật lại không hề đơn giản mà cần đến sự đóng góp công sức của cả một tập thể. Đội
ngũ dịch thuật, biên tập và xuất bản đã rất cố gắng để cung cấp cho độc giả bản Việt ngữ tốt nhất có thể. Chúng tôi hy vọng
rằng độc giả - không chỉ các nhà nghiên cứu mà cả công chúng rộng rãi, đặc biệt là lớp trẻ - sẽ tìm thấy ở cuốn sách này
những tư liệu giá trị, những kiến thức đáng  tin cậy về nền hội họa dân gian cổ truyền Việt Nam nói riêng và văn hóa Việt
Nam nói chung.

Chúng tôi cũng muốn chia sẻ nguyện vọng ấn hành toàn bộ các công trình của Maurice Durand bằng tiếng Việt dưới sự hỗ trợ
nhiệt tình và tận tâm của con trai tác giả là Marcus Durand. Chúng tôi hi vọng sẽ lần lượt giới thiệu với độc giả Việt Nam
những nghiên cứu còn lại của Maurice Durand bao gồm : Tri thức về Việt Nam, Phương thức và điện thần đạo Mẫu, Lịch sử thời
Tây Sơn. Những công trình này sẽ tiếp nối cuốn sách Thế giới truyện Nôm trong văn học Việt Nam do Viện Viễn Đông Bác Cổ ấn
hành ở Hà Nội vào năm 1997.

Với cá nhân chúng tôi, công trình dịch thuật này là một cơ hội quý báu để thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đến Maurice Durand
và các chuyên gia Pháp nói chung, những người đã, đang và sẽ chuyên tâm sưu tầm, nghiên cứu, lưu giữ văn hóa Việt Nam.

Nguyễn Thị Hiệp