Tiếng Hán thượng cổ (tiếng Hán: 上古漢語; Hán Việt: thượng cổ Hán ngữ) là giai đoạn cổ nhất được ghi nhận của tiếng Hán và là tiền thân của tất cả các dạng tiếng Hán ngày nay. Ngữ liệu cổ nhất ta có được là những bản khắc giáp cốt văn niên đại khoảng 1250 TCN, cuối nhà Thương. Sau đó, thời nhà Chu, Kim văn trở nên phổ biến. Nửa cuối nhà Chu, nền văn học phát triển vượt bậc, với các tác phẩm kinh điển như Luận ngữ, Mạnh Tử, Tả truyện. Những tác phẩm này là hình mẫu cho văn ngôn, dạng tiếng Hán viết chuẩn cho đến đầu thế kỷ XX, qua đó giúp lưu giữ phần từ vựng-ngữ pháp thời cuối tiếng Hán thượng cổ.

Phân loại

Tiếng Hán trung cổ và các nhóm ngôn ngữ lân cận phía nam như hệ Kra–Dai, hệ H'Mông-Miền và chi Vietic của hệ Nam Á đều sở hữu hệ thống thanh điệu, cấu trúc âm tiết, đặc điểm ngữ pháp và sự bất biến tố tương tự nhau; điều này không phải vì chúng có mối quan hệ họ hàng, mà là vì chúng đã tiếp xúc và trao đổi với nhau trong dòng lịch sử hình thành và phát triển của khu vực. Hiện nay, phần lớn giới ngôn ngữ học xếp tiếng Hán vào nhóm Hán-Tạng cùng với tiếng Miến Điện, tiếng Tây Tạng và nhiều ngôn ngữ khác rải rác khắp dãy Himalaya và khối núi Đông Nam Á. Bằng chứng cho điều này là hàng trăm hình vị đồng nguyên đã được tìm thấy, bao gồm những từ vựng cơ bản được trình bày bên dưới:

Mặc dù mối quan hệ này đã được phát hiện vào đầu thế kỷ 19 và hiện được chấp nhận rộng rãi, công cuộc phục nguyên tiếng Hán-Tạng vẫn chưa có nhiều tiến triển, nhất là khi so với các công trình tiên phong như hệ Ấn-Âu và hệ Nam Đảo. Tuy tiếng Hán thượng cổ là thành viên được chứng thực sớm nhất của hệ Hán-Tạng, chữ tượng hình Hán văn thường không làm rõ cách phát âm của từng từ, gây cản trở công tác khảo cứu. Bên cạnh đó, các khó khăn đáng kể đến cũng bao gồm sự đa dạng ngôn ngữ cực kỳ lớn, sự bất biến tố của các ngôn ngữ thuộc hệ này và sự tiếp xúc – vay mượn hỗn loạn giữa các ngôn ngữ trong khu vực. Ngoài ra còn tồn tại nhiều ngôn ngữ ít người nói chưa được mô tả hoàn chỉnh vì chúng được nói ở những vùng núi và biên giới nhạy cảm, khó tiếp cận.

Theo Benedict và Matisoff, tiếng Tạng-Miến nguyên thủy không có sự khu biệt bật hơi ở các âm tắc và tắc-xát đầu. Sự bật hơi ở tiếng Hán thượng cổ thường trùng khớp với các phụ âm tiền thanh mẫu (pre-initial) ở tiếng Tạng và Lô Lô-Miến; điều này được nhiều học giả coi như bằng chứng cho thấy tiếng Hán thượng cổ từng có tiền tố ở giai đoạn trước nữa.

Ngữ âm

Ngữ âm tiếng Hán thượng cổ đã được tái dựng dựa trên nhiều bằng chứng khác nhau, bao gồm các Hán tự ký âm, cách thức gieo vần trong Kinh Thi và cách đọc tiếng Hán trung cổ trong các tự điển như Thiết Vận (601 CN). Mặc dù nhiều chi tiết vẫn còn bị tranh cãi, các phục nguyên gần đây hầu như đã thống nhất về các nội dung cốt lõi. Ví dụ dưới đây là những phụ âm đầu (tức thanh mẫu) được Lý Phương Quế và William Baxter công nhận, cùng một số bổ sung (chủ yếu của Baxter) được đóng ngoặc đơn:

Nhiều tổ hợp phụ âm đầu đã được đề xuất, nhất là cụm + phụ âm, nhưng vấn đề này vẫn chưa nhận được sự tán thành đồng thuận.

Bernhard Karlgren và nhiều học giả về sau cho rằng tiếng Hán thượng cổ sở hữu các phụ âm giữa -r-, -j- và -rj-, điều mà sẽ giúp giải thích cho sự xuất hiện của âm quặt lưỡi, âm ồn và nhiều sự tương phản nguyên âm đặc trưng của tiếng Hán trung cổ. Âm -r- và sự tương phản âm do -j- đại diện hầu như được các học giả chấp nhận, tuy nhiên, cách thực hiện âm lướt ngạc cứng -j- còn là đề tài gây tranh cãi.

Các phục nguyên kể từ thập niên 80 trở đi thường đề xuất sáu nguyên âm sau đây:

Nguyên âm hạt nhân có thể được theo sau bởi các phụ âm cuối giống ở tiếng Hán trung cổ: các âm lướt -j hoặc -w; các âm mũi -m , -n hoặc -ŋ; các âm dừng -p, -t hoặc -k. Một số học giả đề xuất thêm âm cuối môi – ngạc mềm -kʷ. Hiện nay, giới chuyên gia cho rằng tiếng Hán thượng cổ không có thanh điệu như ở các ngôn ngữ hậu duệ, song nó có các phụ âm hậu vần (post-coda) như -ʔ và *-s, về sau diễn tiến lần lượt thành thanh thượng (rising tone) và thanh khứ (departing tone) ở giai đoạn tiếng Hán trung cổ.

Ngữ pháp

Ta biết rất ít về ngữ pháp tiếng Hán thuở sớm bởi lẽ hầu hết các văn liệu thời cổ chỉ ghi chép về nghi lễ cúng tế và phần lớn từ vựng chưa được giải mã. Tuy nhiên, trái lại thì vốn văn học phong phú thời Chiến Quốc đã được phân tích kỹ lưỡng. Qua đó, ta thấy rằng tiếng Hán thượng cổ không có sự biến tố hình thái từ; thứ tự câu, trợ từ và từ loại mới đảm nhận các chức năng ngữ pháp.

Từ loại

Đại từ nhân xưng tiếng Hán thượng cổ có rất nhiều dạng thù trong các văn liệu, có lẽ bởi sự khác biệt giữa các phương ngữ. Có hai nhóm đại từ ngôi nhất:

Dạng *l-: , , và

Dạng *ŋ-: và

Trong các bản giáp cốt văn, đại từ dạng l- được nhà vua sử dụng để chỉ bản thân, và đại từ dạng ŋ- được sử dụng bởi dân chúng thời nhà Thương. Sự phân biệt hai dạng không tái xuất trong các văn liệu về sau, và đại từ dạng *l- mất hẳn trong thời kỳ cổ điển. Sau thời nhà Hán, trở thành đại từ chung chỉ ngôi nhất.

Các đại từ ngôi hai bao gồm , , , . và tiếp tục được sử dụng không phân biệt cho tới khi bị thay thế bởi biến thể (bính âm hiện đại: nǐ) của miền tây bắc thời nhà Đường. Một vài phương ngữ Mân hiện đại vẫn sử dụng đại từ ngôi hai phái sinh từ .

Tiếng Hán thượng cổ không có đại từ chủ ngữ ngôi ba chuyên dụng, nhưng (ban đầu là một từ chỉ định khoảng cách) được sử dụng như một đại từ tân ngữ ngôi ba trong thời kỳ cổ điển. Đại từ sở hữu ban đầu là bị thay thế bởi vào thời kỳ Cổ điển. Sau thời nhà Hán, được dùng làm đại từ chung chỉ ngôi ba. Từ này vẫn tiếp tục được sử dụng trong một vài phương ngữ Ngô.

Tiếng Hán thượng cổ có đại từ nghi vấn và đại từ chỉ định nhưng không có đại từ bất định. Đại từ phân bổ được tạo thành bằng cách đính thêm hậu tố *-k:

• 'ai đó' < 'ai'
• 'mỗi một' < 'tất cả'
• 'có kẻ' (phiếm chỉ người) < 'có'
• 'chẳng ai' < 'chẳng có'

Cấu trúc câu

Giống như tiếng Anh và tiếng Trung hiện đại, cấu trúc câu tiếng Hán thượng cổ cũng bao gồm hai thành tố chủ ngữ và vị ngữ.

Trước thời kỳ Cổ điển, vị ngữ danh từ được cấu thành bởi vị từ + một danh ngữ bất kì. Ví dụ:

Vị từ phủ định đã được chứng thực trong một số bản giáp cốt văn, về sau rút gọn thành . Thời Cổ điển, vị từ cuối câu thay thế cấu trúc giữa câu, song vẫn được bảo toàn làm yếu tố phủ định, theo đó có thể thêm hay không tùy:

Động từ liên kết () xuất hiện trong Hán văn và tiếng Trung hiện đại có niên đại về thời nhà Hán. Vào giai đoạn thượng cổ, từ này có chức năng gần như một đại từ chỉ định.

Giống tiếng Trung hiện đại, song dị biệt khi so với các ngôn ngữ Tạng-Miền khác, thứ tự câu cơ bản của tiếng Hán thượng cổ là chủ–động–tân (SVO):

Ngoài trường hợp đảo trật tự từ nhằm mục đích nhấn mạnh, có hai ngoại lệ khác cần phải chú ý: đại từ chủ ngữ của câu phủ định hoặc đại từ tân ngữ của câu nghi vấn phải được đặt trước động từ:

Biến đổi phụ ngữ

Nhìn chung, phụ ngữ tiếng Hán thượng cổ đứng trước chính ngữ. Theo đó, các tiểu cú liên hệ được đặt trước danh từ và thường đi kèm với tiểu từ (có chức năng giống từ de của tiếng Trung hiện đại):

Ngữ vựng

Vốn từ vựng cốt lõi của tiếng Hán thượng cổ đã được hầu hết các nhà nghiên cứu truy vết về tiếng tổ tiên Hán-Tạng, với các từ vay mượn sớm từ các ngôn ngữ lân cận. Quan điểm truyền thống cho rằng tiếng Hán thượng cổ là một ngôn ngữ đơn lập do nó không có sự biến tố hoặc sự phái sinh hình thái, nhưng giờ thi ta biết rằng từ ngữ vẫn có thể được hình thành thông qua phương thức phụ tố phái sinh, điệp từ hoặc ghép từ. Tuy quan điểm truyền thống xác định tiếng Hán thượng cổ chỉ có gốc đơn âm tiết, Baxter và Sagart gần đây lập luận rằng tồn tại gốc đôi âm tiết với âm tiết đầu gần khuyết, giống như ngữ âm tiếng Khmer hiện đại.

Từ mượn

Vào thời Hán ngữ thượng cổ, văn minh Trung Hoa phát tích từ khu vực xung quanh hạ lưu sông Vị và trung lưu Hoàng Hà rồi bành trướng về phía đông, qua đồng bằng Hoa Bắc đến Sơn Đông và sau đó xuống phía nam vào thung lũng sông Dương Tử. Không có ghi chép nào còn tồn tại về các thứ tiếng phi-Hán được nói ở những vùng này trước khi chúng bị người Hán đồng hóa hoặc tận diệt. Tuy nhiên, dấu vết của những thứ tiếng ấy vẫn lưu đọng ít nhiếu trong tiếng Trung hiện đại thông qua quá trình vay mượn từ ngữ, và điều này có thể góp phần giải thích nguồn gốc của nhiều từ tiếng Trung có lai lịch không rõ ràng.

Jerry Norman và Mei Tsu-lin đã xác định nhiều từ tiếng Hán cổ vay mượn từ tiếng Nam Á, ngôn ngữ mà có lẽ đã từng được nói bởi các dân tộc sống ở vùng hạ lưu sông Dương Tử, được người Hán xưa kia gọi với cái tên là Bách Việt (Yue). Ví dụ, người Hán xưa kia gọi sông Dương Tử là __ (, bính âm: jiāng, Hán-Việt: giang), rồi dần dà dùng từ này để chỉ chung hầu hết các con sông ở miền nam Trung Quốc. Norman và Mei cho rằng từ 江 này đồng nguyên với từ sông của tiếng Việt (< *krong Vietic nguyên thủy) và kruŋ 'sông' của tiếng Môn.

Haudricourt và Strecker cũng đề xuất một số từ Hán cổ được suy đoán là bắt nguồn từ tiếng H'Mông-Miền, chủ yếu là vốn từ liên quan đến kỹ thuật canh tác lúa nước vốn phát tích ở miền trung lưu sông Dương Tử, chẳng hạn như:

• ' 'mạ, mầm lúa' (, bính âm: , Hán-Việt: ương) < ' tiếng H'mông-Miền nguyên thủy
• __ 'lúa gié' (, bính âm: , Hán-Việt: đạo) < ^A tiếng H'mông-Miền nguyên thủy

Ngoài ra, tồn tại một số từ bị nghi vấn là bắt nguồn từ miền Nam Trung Quốc nhưng không rõ là từ đâu, chẳng hạn như:

• ' 'voi' (, bính âm: , Hán-Việt: tượng), so sánh với coiŋ tiếng Môn, ' tiếng Thái nguyên thủy và chaŋ tiếng Miến.
• ' 'gà' (, bính âm: , Hán-Việt: kê), so sánh với ' tiếng Thái nguyên thủy, ' tiếng H'mông-Miền nguyên thủy và ' tiếng Việt-Mường nguyên thủy.

Thời cổ đại, người Tochari Ấn-Âu định cư tại lòng chảo Tarim đã du truyền thuật nuôi ong lấy mật sang Trung Quốc. Theo đó, từ ' 'mật' trong tiếng Hán cổ (, bính âm: , Hán-Việt: mật) được suy đoán là bắt nguồn từ gốc ḿət(ə) của tiếng Tochari nguyên thủy (ḿ ở đây được ngạc cứng hóa; so sánh với mit của tiếng Tochari B), vốn cũng đồng nguyên với từ ' 'rượu mật ong' của tiếng Anh. Các dân tộc phương bắc cũng đóng góp một số từ vào ngữ vựng tiếng Hán cổ, chẳng hạn như __ 'con bê' (, bính âm: , Hán-Việt: độc), so sánh với tuɣul tiếng Mông Cổ và tuqšan tiếng Mãn Châu.

Phương thức phụ tố

Một trường hợp phổ biến là "phái sinh bằng biến đổi thanh điệu", theo đó những từ có thanh khứ dường như được sinh ra từ những từ có thanh khác. Nếu thuyết của Haudricourt về nguồn gốc thanh khứ là đúng, thì những phái sinh thanh này có lẽ là kết quả của sự phát âm lệch hậu tố . Vì tiếng Tạng cũng có phụ tố tương tự, đặc điểm này có lẽ được kế thừa từ giai đoạn tiền Tạng-Miền. Ví dụ:

• ( ) 'kiệt quệ' và ( ) 'kiệt quệ, tro tàn'
• ( ) 'trói buộc' và ( ) 'búi tóc'
• ( ) 'nộp' và < ( ) 'bên trong'
• ( ) 'thêu thùa' và ( ) 'áo vải' (so sánh với Tạng văn ʼthag 'thêu thùa' và thags 'quần áo') Phương thức biến đổi ngữ nghĩa bằng phụ tố khác liên quan đến các ngoại động từ có âm đầu vô thanh và các động từ bị động hoặc tĩnh với âm đầu hữu thanh:
• ( ) 'thấy' và ( ) 'xuất hiện'
• ( ) 'giao' và ( ) 'lẫn lộn'
• ( ) 'trải ra, giăng ra' và ( ) 'dài' Một số học giả cho rằng ngoại động từ có âm đầu vô thanh là dạng cơ bản, còn âm đầu hữu thanh phản ánh sự tồn tại của tiền tố mũi phi ngoại động hóa. Số khác lại cho rằng dạng ngoại động từ được sản sinh nhờ sự tích hợp thêm tiền tố gây khiến vào căn tố động từ tĩnh, và tác động này sẽ làm cho âm đầu bị phi thanh hóa. Cả hai luồng ý kiến trên đều suy đoán rằng tiền tố xuất hiện song song trên tất cả các nhánh của hệ Tạng-Miền và thậm chí vẫn có tính năng sản ở một số nhánh.

Phương thức điệp và ghép

Các hình vị tiếng Hán thượng cổ gốc đều là đơn âm tiết, nhưng tới thời Tây Chu thì nhiều từ hai âm tiết mới đã phát sinh. Vào thời kỳ cổ điển, 25–30% ngữ vựng là đa âm tiết, song những từ đơn âm tiết xuất hiện thường xuyên hơn và cấu thành 80–90% văn liệu. Nhiều từ đơn hình vị nhưng hai âm tiết, đặc biệt là tên côn trùng, chim chóc, cỏ cây, cũng như trạng từ và tính từ biểu cảm, được hình thành bằng đa dạng các phương pháp điệp. Bên dưới là các ví dụ trích từ Kinh Thi:

• điệp từ ( ), theo đó âm tiết được lặp lại, ví dụ như ( ) 'cao lớn' và ( ) 'hạnh phúc và thanh tịnh'.
• điệp vần ( ), theo đó phần âm cuối được lặp lại, ví dụ như ( ) 'đẹp đẽ' và ( ) 'vàng anh'. Âm đầu của âm tiết phát sinh thường là hoặc .
• song thanh ( ), theo đó phần âm đầu được lặp lại, ví dụ như ( ) 'bất thường' và ( ) 'uyên ương'.
• biến nguyên âm, nhất là sự đột biến và , được đại diện bởi ( ) 'bận bịu' và ( ) 'vô tư lự'. Một số trường hợp đột biến và cũng đã được ghi nhận, ví dụ như ( ) 'ồ ạt (nói về gió và nước)' và ( ) 'dế mèn'.

Các hình vị đôi âm tiết khác bao gồm trường hợp nổi tiếng ( ) 'con bướm' từ cuốn Trang Tử. Nhiều từ đa âm tiết, nhất là danh từ, được hình thành bằng phương thức ghép, ví dụ:

• ghép danh với danh, chẳng hạn như ( ) 'mộc qua' (nghĩa đen từng hình vị là 'cây-dưa'), và ( ) 'buổi trưa' (nghĩa đen từng hình vị là 'giữa-ngày').
• ghép động với danh, chẳng hạn như ( ) 'tư mã/viên quan trông coi ngựa' (nghĩa đen từng hình vị là 'trông-ngựa') và ( ) 'tác sách/viên quan sao chép sách' (nghĩa đen từng hình vị là 'làm-viết'). Tuy nhiên phải chú ý rằng những hình vị cấu thành từ ghép kiểu này không bị trói buộc: chúng vẫn có nghĩa độc lập khi đứng riêng lẻ.